Um vikur rsins, almank og ori "tlva"

(r tmaritinu Tlvuml, jn 1982)

    sasta hefti Tlvumla er grein sem ber yfirskriftina "Vari ykkur slensku almankunum". Er ar fjalla um rugling sem gtt hefur viknatalningu mrgum almankum og rttilega bent nausyn ess a samrma slka talningu. Fyrir meira en ratug, egar byrja var a tlusetja vikur erlendum almankum, var eirri hugmynd hreyft a koma samrmdum stali um viknatalningu Norurlndum. Minnist g ess a vi Trausti Einarsson prfessor fengum mli til umsagnar, en vi sum sameiningu um tgfu Almanaks Hsklans. Vi Trausti tkum hugmyndinni heldur flega, og bar rennt til ess. fyrsta lagi hlutum vi a benda , a viknatalning af ru tagi hefi tkast slandi fr fornu fari (talning vikum sumars og vetrar eftir slenska misseristalinu). ru lagi myndi a ganga vert forna hef og slensk daganfn a lta vikur rsins hefjast mnudegi. rija lagi myndi vallt nokkur htta ruglingi vegna skiptingar vikna ramtum, hva sem llum reglum og stlum lii.

    essi afstaa okkar Trausta hefur ef til vill haft einhver hrif tt a letja ramenn til a setja slenskan staal um etta efni snum tma. En vitanlega rum vi engu um run mlsins erlendis, ar sem aljleg nefnd var sett til a fjalla um mli. Nefndin skilai liti ri 1970 og grundvelli ess var gefinn t s aljlegi staall (ISO/R 2015) sem vitna er til fyrrnefndu hefti af Tlvumlum. essi staall ni fljtlega tbreislu nokkrum lndum, t.d. skalandi og Norurlndum, ar sem samhlja stalar voru settir egar runum 1972-1973. ri 1975 var runin komin svo langt a g s stu til a gera grein fyrir staalreglunum Almanaki Hsklans. eirri greinarger voru umrddar vikur nefndar "viskiptavikur" til agreiningar fr rum vikum. egar talning essum viskiptavikum rsins var tekin upp almanakinu (ri 1977) var hinum aljlega stali a sjlfsgu fylgt, tt annmarkar hans vru mr jafnljsir og fyrr.

    v miur hefur sannast aftur og aftur hvlk htta er ruglingi vi slka viknatalningu, tt tgefendur annarra almanaka hafi haft Almanak Hsklans til hlisjnar og reynt hafi veri a kynna reglurnar sem fylgja beri. Rtt er a benda , a a arf ekki a vera sk tgefendanna tt einhver mistk veri; eir sem eitthva hafa komi nrri tgfustarfsemi vita a prentsmijan hefur vallt sasta ori. g veit a.m.k. eitt dmi ess a tgefandi hafi fylgt rttri reglu handriti, en prenstmijan ttist vita betur og "leirtti" handriti (Handbk bnda 1982)!

    a er ekki einungis slandi sem ruglingur hefur tt sr sta; nlega fkk g hendur skt dagatal sem ekki fylgir stalinum um viknatalninguna. essu dagatali mun hafa veri dreift eitthva hrlendis og var m.a. til ess a deilur komu upp um vikunmerin hj starfsflki Sjnvarpsins.

    langar mig til a koma framfri leirttingu, tt skyld s a efni til. eirri grein Tlvumla sem var tilefni essa pistils, er minnst Almanak Hins slenska jvinaflags 1982 og sagt a undirritaur hafi bi a til prentunar. Hr er um dltinn misskilning a ra, sem mr hefur gengi erfilega a upprta. a almanak sem g hef haft umsjn me allt fr rinu 1963 (upphaflega samvinnu vi prf. Trausta Einarsson), er Almanak Hsklans, ru nafni slandsalmanaki. etta almanak hefur komi t samfellt fr 1837, var fyrst gefi t Kaupmannahfn, en san (fr 1923) Reykjavk. Einkaleyfi til tgfunnar var fyrstu hndum Hafnarhskla (sem var hskli slendinga) en me lgum fr 1921 tk Hskli slands vi essu einkaleyfi.

    Almanak Hins slenska jvinaflags er anna rit, sem fyrst kom t ri 1875. a sem misskilningi veldur er s stareynd a jvinaflagi fkk ndveru heimild til a nota Almanak Hsklans sem uppistu almanaki snu, en btti san vi rum frleik s.s. rbk slands og greinum um mis efni. essi heimild var ekki notu rin 1914-1918, og eim rum eru ritin tv algjrlega frbrugin tliti.

    a var einnig til a ta undir misskilning, a fr 1923 til 1973 s jvinaflagi einnig um tgfu Almanaki Hsklans samkvmt srstku umboi. Hva sjlfan mig snertir kann a enn fremur a hafa valdi ruglingi, a g var ritstjri Almanaks jvinaflagsins 12 r (fr 1967 til 1978). Ritstjri ess almanaks n er dr. Finnbogi Gumundsson landsbkavrur. Vona g a essi tskring geri eitthvert gagn, en veri ekki til a rugla menn enn frekar rminu!

    r v a g er farinn a ra um almankin tv, Almanak Hsklans og Almanak jvinaflagsins, er ekki r vegi a rifja upp, a a var essum ritum sem ori "tlva" komst fyrst prent, a v er g best veit. einu tlublai Tlvumla, sem t kom sasta ri, var fjalla um uppruna og beygingu orsins tlva, og segir ar m.a.: "Dr. Sigurur heitinn Nordal mun vera upphafsmaur a orinu tlva, sem er lifandi dmi um a hvernig nyri getur n ftfestu, svo a segja vistulaust, egar vel tekst til" (tilvitnun lkur). Ekki myndi g n segja a etta hafi gengi vistulaust, og langar mig til a rekja nokku sgu essa mls, ef einhver skyldi hafa huga . ar sem langt er n um lii san etta var dfinni, kann a vera a mig misminni um einhver atrii, og mun g fslega taka vi leirttingum fr lesendum sem betur ykjast muna.

    a er rtt, sem segir Tlvumlum, a Sigurur Nordal hafi tt hugmyndina a orinu tlva. a var ri 1965 a Sigurur skaut essu fram, vitali vi Magns Magnsson prfessor, forstumann nstofnarar Reiknistofnunar Hsklans. Magnsi tti ori athyglisvert, en var bum ttum um, hvort a vri heppilegt. Sjlfur hafi Magns nota ori rafeindareiknir, og a hfu fleiri gert, ar meal g sjlfur, en af rum tilbrigum m nefna heitin rafeindareiknivl,  rafreiknir og reikniheili. ll essi or er a finna Tmariti Verkfringaflagsins 1964 ar sem msir menn rituu greinar tilefni ess a s frga vl IBM 1620 var komin til landsins.

    egar Magns sagi mr fr essu nja ori sem Sigurur Nordal hefi sma, leist mr strax mjg vel a. Nst egar fundum okkar Sigurar bar saman notai g tkifri til a ra vi hann um myndun orsins og beygingu ess. Sigurur kva ori dregi af orunum tala og vlva og tti a beygjast eins og a sarnefnda. g spuri Sigur srstaklega um eignarfall fleirtlu af orinu, og taldi hann a a tti a vera "tlna". Ekki hafa slenskumenn ori sammla um etta atrii, og reynd hefur ori veri beygt annan htt ("tlva" ef. ft.).

    Eftir vitali vi Sigur fr g a reka haran rur fyrir orinu tlva. fyrstu var mr lti gengt, a.m.k.  meal eirra sem unnu vi hin nju tki. Almenningur reyndist hins vegar mun mttkilegri. g setti ori fyrst prent Almanaki Hsklans, ar sem g greindi fr v a tlva hefi veri notu fyrsta sinn vi treikninga almanaksins fyrir 1966. Til ryggis var ori rafeindareiknir haft sviga. grein sem Pll Theodrsson ritai a minni beini Almanak jvinaflagsins 1967 var ori einnig nota jafnhlia orinu rafeindareiknir. Almanaki jvinaflagsins 1968 birtist svo lng grein um tlvur eftir Magns Magnsson prfcessor, olg ar er einvrungu nota ori tlva. Minnir mig , a Magns hafi fyrsta handriti a greininni nota ori rafeindareiknir, en breytt v sar fyrir mn tilmli.

    Ekki fer milli mla, a s viring sem Sigurur Nordal naut, tti drjgan tt a f menn til a taka upp etta nyri, enda skal g jta, a g beitti nafni Sigurar spart  fyrir mig egar g var a hvetja til ess a hi nja heiti vri teki upp. Vitkur almennings voru betri en g hafi ora a vona, og rauninni betri en g tlaist til, annig a ntt og vnt vandaml hefur komi upp af eim skum. Hugmyndin var, a ori tlva yri einungis nota um a sem enskunni heitir "computer", .e. strvirka vl sem  srstaklega vri hf til a framkvma umfangsmikla frilega treikninga n beinna afskipta ess sem vlinni stjrnai. En reyndin var s, a almenningur tk a nota ori tlva yfir hvers kyns reiknivlar, lka r sem ensku nefnast "calculators", annig a ori reiknivl, sem ur var miki nota, m n heita horfi r slensku mli. Einnig hefur tlvunafni veri yfirfrt bna sem lti sameiginlegt me tlvum anna en a vera rafeindabnaur. M ar t.d. nefna svonefnd "tlvur", sem alls ekki eiga a nafn skili (sum essara ra mtti kalla "tlur" ea "rafeindar"). Mr snist tmi til kominn a sporna vi ftum annig a ori tlva veri ekki svo ofnota, a a htti a hafa nokkra glgga merkingu. Ef mnnum finnst gamla ori reiknivl ekki ngu fnt heiti einfldustu vlum sem notaar eru sklum ea skrifstofum, arf ef til vill a finna ntt heiti sem almenningur getur fellt sig vi.

    ess m geta a einn aili hr landi gerir skran greinarmun tlvum og ri reiknivlum, en a eru slensk tollyfirvld. Tlvur eru nefnilega lgri tollflokki en hinar ri vlar og urfa v a uppfylla strangar krfur til a komast gegnum nlarauga tollsins. Eftir v sem g best veit munu aeins tvr vlar af eim aragra sem daglegu tali nefnast "vasatlvur" uppfylla au skilyri a vera tlvur augum tollyfirvalda, en bar essar vlar nota hra forritunarml (Basic).

                                                                                        12. mars 1982
                                                                                   orsteinn Smundsson
 

Til baka