Um stillingu klukkunnar

Eftir Şorstein Sæmundsson

Ağ undanförnu hefur mikiğ veriğ rætt um nauğsyn şess ağ seinka klukkunni. Şví miğur hefur şessi umræğa veriğ nokkuğ einhliğa, og er hætt viğ şví ağ margir hafi tekiğ afstöğu í málinu án şess ağ hafa kynnt sér şağ til hlítar.

Núgildandi lög um tímareikning voru sett áriğ 1968 eftir skoğanakönnun meğal félagssamtaka, stofnana (şar á meğal skóla) og fyrirtækja. Á şeim tíma höfğu landsmenn reynslu af hvoru tveggja, flıttri klukku á sumrin og seinni klukku ağ vetri. Şağ var almenn krafa ağ hætta bæri hringlinu meğ klukkuna, eins og şağ var kallağ, og taka upp fastan tíma allt áriğ. Könnunin leiddi í ljós ağ flestir vildu hafa flıtta klukku (svonefndan „sumartíma“) allt áriğ fremur en vetrarklukkuna.

Rökin fyrir breytingunni voru fjórşætt:

1. Flıtt klukka („sumartími“) gilti şegar meira en helming ársins.

2. Flıtt klukka samsvaraği miğtíma Greenwich sem hafğur er ağ viğmiği í    margvíslegum alşjóğlegum viğskiptum, s.s. flugstjórn og veğurathugunum.

3. Breytingin færği Ísland nær símatíma í Evrópulöndum.

4. Dagsbirtan nıttist betur şar sem myrkurstundum á vökutíma fækkaği.

Eftir setningu laganna 1968 ríkti friğur um stöğuna í aldarfjórğung. Şağ var ekki fyrr en nı kynslóğ var komin til sögunnar og fariğ var ağ fyrnast yfir fyrri reynslu, ağ upp komu raddir sem kröfğust breytinga.

Áriğ 1994 var flutt şingsályktunartillaga um nıjan „sumartíma“, ş.e. ağ flıta klukkunni enn meir yfir sumariğ. Frumvarp sama efnis var lagt fram 1995 og aftur árin 2000 og 2006. Áriğ 2010 var hins vegar lögğ fram şingsályktunartillaga um ağ seinka klukkunni um eina klst. Şessi tillaga var endurflutt 2013 og aftur 2014. Öllum şessum tillögum hafnaği Alşingi eftir athugun. Şağ ağ tillögurnar skyldu ganga í gagnstæğar áttir sınir glöggt ağ engin lagasetning getur sætt öll sjónarmiğ.

Şağ fyrirkomulag sem nú gildir á Íslandi er ekkert einsdæmi. Fjöldi fólks í heiminum bır viğ klukku sem hefur veriğ flıtt miğağ viğ tímabeltin frá 1883, sem miğast viğ sóltíma. Şetta sést glöggt á tímakorti eins og şví sem birt er í Almanaki Háskólans. Áberandi er hve mörg svæği eru vinstra megin viğ şau belti sem merkt eru á jağra kortsins efst og neğst. Şetta á til dæmis viğ um Frakkland, Spán, Alaska og víğáttumikil svæği í fyrrum Sovétríkjum. Ağ sumri til er svo klukkunni flıtt um klukkustund til viğbótar í mörgum löndum svo sem í Evrópusambandinu, Bretlandi, í Bandaríkjunum víğast hvar, og í Kanada. Şá eru Argentína og sum héruğ í Kanada meğ flıtta klukku allt áriğ. Í Kína fylgja allar klukkur Pekingtíma. Af şví leiğir ağ í vestasta hlutanum er klukkunni flıtt um şrjár stundir frá beltatíma.

Nılega bárust fréttir um ağ ríkisstjórn Bretlands hefği ákveğiğ ağ hverfa frá miğtíma Greenwich og taka upp flıtta klukku allt áriğ, óháğ niğurstöğunni um Brexit. Şar vegur şungt sú reynsla Breta, ağ umferğarslys aukist verulega í hvert sinn sem klukkunni er seinkağ ağ vetri. Şá hefur Evrópusambandiğ einnig ákveğiğ ağ hætta hringlinu meğ klukkuna, en ekki liggur fyrir hvert framhaldiğ verğur şar. Norğausturfylki Bandaríkjanna hafa nılega tekiğ şá stefnu ağ taka upp flıtta klukku allt áriğ, og eru şá meira en tuttugu fylki á şeirri braut. Endanleg ákvörğun liggur hjá şinginu í Washington.

Seinkun klukkunnar hefği şau áhrif ağ bjartara yrği á morgnana şegar börn fara í skóla og fólk til vinnu. Şetta er tvímælalaust sterkasta röksemd şeirra sem vilja fara şessa leiğ. Á hinn bóginn eru bjartari morgnar keyptir şví verği ağ fyrr dimmir síğdegis şegar umferğ er meiri og börn á leiğ úr skóla. Menn getur greint á um şağ hvort şeir kjósi fremur bjartari morgna eğa bjartara síğdegi. En umferğarşunginn bendir til şess ağ menn nıti almennt síğdegiğ fremur en morgnana til ağ sinna erindum sínum. Şağ virğist gilda ağ sumri til ekki síğur en vetri og stjórnast şví ekki af birtunni einni saman. Óumdeilt er, ağ flestir kjósa flıtta klukku á sumrin, şví ağ lengri tími gefst şá til útivistar. Af şeim sökum myndi şağ sennilega vekja neikvæğ viğbrögğ margra ef klukkunni yrği seinkağ um klukkustund.

Şeir sem mæla meğ seinkun klukkunnar leggja áhersla á ağ şağ myndi hafa jákvæğ heilsufarsleg áhrif, sérstaklega á ungmenni. Líkamsklukkan fari mjög eftir gangi sólar og şağ valdi togstreitu şegar stağarklukkan gangi ekki í takt viğ birtutímann. Megi jafnvel rekja skammdegisşunglyndi til şessa. Şarna er horft fram hjá şeirri stağreynd, sem menn hafa lengi şekkt, ağ raflısing hefur áhrif á líkamsklukkuna og raskar hinni náttúrulegu sveiflu. Áhrifin eru mest af bláu ljósi. Gamaldags perur gefa frá sér nægilega mikiğ af bláum geislum til ağ rugla líkamsklukkuna, en nırri perur, tölvuskjáir og nıjustu farsímar eru mun áhrifameiri. Í şjóğfélagi nútímans ræğur sólarljósiğ şví ekki stillingu líkamsklukkunnar nema ağ takmörkuğu leyti. Şví ætti ekki ağ vekja mönnum falsvonir um ağ líğan şeirra muni batna til muna viğ şağ ağ seinka klukkunni. Rétt er ağ benda á, ağ svefnhöfgi unglinga ağ morgni til er şekkt vandamál í öğrum löndum, einnig şeim sem ekki búa viğ flıtta klukku. Şağ sınir ağ stilling klukkunnar er ekki rót vandans.

Sögu şessa máls, tillögur og greinargerğir, geta menn lesiğ á vef Almanaks Háskólans: http://www.almanak.hi.is/timreikn.html.

Ég vil eindregiğ hvetja fólk til ağ kynna sér alla málavexti áğur en şağ tekur endanlega afstöğu til şess hvort rétt sé ağ breyta stillingu klukkunnar.

 Ş.S. 21. júní 2019

Forsíğa