Sl, sjn og sjnaukar

eftir orstein Smundsson

Erindi flutt fyrir nemendur Hskla slands 7. mars 1991

a gleymist oft, a einn hugaverasti himinhntturinn er slin. hana getum vi horft tt borgarljsin trufli stjrnuskoun, og slensku sumri er hn nnast a eina sem stjrnuskounarmenn geta fylgst me. egar grannt er skoa er slin merkileg sndum. Flestir lta hana sem bjarta kringlu, sem eir f ofbirtu af a horfa , og leia svo ekki frekar hugann a v mli. En stundum geta menn horft beint slina, srstaklega egar mistur er og hn er a koma upp ea setjast. er hn gjarnan rauleit, og fyrir kemur a blettir sjst yfirborinu, jafnvel me berum augum. sasta Heklugosi, 1980, var skumistur svo miki Suvesturlandi, a vi l a slin hyrfi sortann tt hn vri enn htt himni. Stundum getur oka veri mtulega dimm til a hgt s a horfa slina gegnum hana og jafnvel nota til ess stjrnukki. egar slin er skou ann htt, rennur upp fyrir manni a etta er ekki bara sviplaus skfa; ar eru bi dekkri og ljsari svi, og maur ttar sig a etta er hnttur, reyndar risastr glandi hnttur, hundrafalt strri en jrin a vermli og milljnfalt strri a rmmli.



essi mynd er tekin egar sl er a setjast miklu mistri. arna sst afar str slblettur sem sjst myndi me berum augum. Vegna ljsbrots andrmsloftinu snist slin ekki alveg kringtt egar hn er niur vi sjndeildarhring heldur aeins strri verveginn.
 


Svona myndi slin lta t a degi til, s gegnum okusk ea ljssu. arna sst annar blettahpur. Ef essi mynd vri tekin hdeginu, og vi skouum svo slina aftur rum tma dags, gti okkur snst  a blettirnir hefu hreyfst tluvert yfir daginn. a er sjnhverfing sem stafar af v a norurpunktur slskfunnar, sem snr beint upp hdeginu, snr meira til vinstri a morgni og til hgri a kvldi. Eftirfarandi myndir skra etta.
 


Morgunmynd

Kvldmynd

a sem snr upp slskfunni hdegi er ekki alltaf norurskaut slar. Myndin hr a nean snir hvernig slin horfir vi jru mismunandi rstmum.



arna merkir NP norurpl slar, en N og S eru stefnurnar til norurs og suurs himninum. ( hdegi eru r stefnur upp og niur.) Vi sjum enn fremur a fyrri hluta rs hallar slin suurpl a okkur, en san hallar hn norurpl a okkur. jn og desember erum vi (.e.  jrin) beint yfir mibaug slar.

S fr jru snst slin um s sinn 27 dgum ea ar um bil. Hn snst reyndar heldur hraar vi mibaug og hgar vi plana. Ef vi fylgjumst me slblettum fr degi til dags getum vi s slina snast. Mefylgjandi mynd hefur hugmynd um a hvernig blettur myndi frast yfir slina hlfum mnui:


Slblettir snast dkkir vegna ess a eir eru kaldari en yfirbori umhverfis . eir myndast ar sem sterkt segulsvi kemur upp r yfirborinu (ljshvolfinu), hindrar varmastreymi og veldur klnun. Umhverfis blettina vera oft mikil umbrot sem geta haft hrif jrinni. Hr verur ekki fari nnar t a lsa run slbletta, en snd a lokum mynd sem tekin var r sovskum loftbelg ri 1970 og tti srlega athyglisver. Myndin snir stran slblett og svonefndar rur sem einkenna yfirbor slar. essar rur eru gjarna um 1000 km verml.
myndinni sst kvarinn sem nr yfir 16 bogasekndur. a samsvarar nokkurn veginn vermli jarar essari fjarlg. Slblettur af eirri str myndi alls ekki sjst me berum augum, en stri bletturinn myndinni vri mrkum ess a sjst.
 


Hinn 20. ma 1966 var deildarmyrkvi slu Reykjavk. etta var a morgni til og veur bjart. essum tma vann g Elisfristofnun Hsklans, sem var fyrirrennari eirrar stofnunar sem n heitir Raunvsindastofnun. Mr til astoar var kona a nafni orgerur. g hafi sagt orgeri fr myrkvanum, og lst honum Almanaki Hsklans. ennan morgun, ur en orgerur fr til vinnu, kva hn a reyna a sj myrkvann, sem samkvmt almanakinu tti a vera hmarki um klukkan hlf nu. orgerur var ekki me sjnauka, en reyndi samt a horfa slina og vonaist til a sj myrkvann. En hvernig sem hn reyndi, s hn engin merki um myrkva. ess var heldur ekki von, v a klukkan hlf nu var enginn myrkvi. Var villa almanakinu? Alls ekki. essum tma var a vitekin regla a flta klukkunni sumrin og seinka henni veturna. Almanaki sndi alltaf fastan tma, svonefndan slenskan mitma. sumrin var klukkan einni klukkustund undan essum tma. orgerur var v klukkutma of snemma a skyggnast eftir myrkvanum.

etta atvik gti virst ltilfjrlegt, en a dr dilk eftir sr. orgerur horfi nefnilega svo stft slina a geislarnir brenndu gat augnbotninn, og hn hefur t san haft skerta sjn. ar sem sjnin tti a vera skrpust, er n eya sjnsviinu. San etta gerist hef g vallt sett vivrun almanaki egar sagt er fr myrkvum.

Ef a er httulegt a horfa slina me berum augum, er augljslega enn httulegra a horfa hana gegnum sjnauka. Hvaa vrn myndi vera ngileg fyrir auga? Ltum aeins a ml.

Allir vita a sjnauki safnar ljsi, og a me strri sjnauka sjst daufari stjrnur. v strri sem vitkugler ea spegill sjnaukans er, eim mun meira ljsi safnar hann og v daufari stjrnur er unnt a sj. Ljsop mannsaugans er allt a 8 mm verml egar a er opi upp gtt en 2 mm egar a dregst saman sem mest. Minnsti sjnauki sem hgt er a kalla stjrnusjnauka hefur gler ea spegil sem er 8 cm verml, .e. 10 sinnum meira en ljsop augans. Inn um a op fer 10*10 = 100 sinnum meira ljsfli en auga sjlft nemur n sjnaukans. Hundrafldun samsvarar 5 birtustigum, og ef mannsauga getur greint stjrnu 6. birtustigi, tti me 8 cm sjnauka a vera unnt a greina stjrnu 6 + 5 = 11. birtustigi, sem er ekki mjg fjarri lagi. Almennt m setja etta fram me einfaldri formlu: m = 8 + 5*log D ar sem m er birtustigi og D verml sjnaukans (.e. linsunnar ea spegilsins) sentimetrum.

etta er ekki nkvm formla; msar arar og flknari hafa veri settar fram, en essi gefur okkalegar niurstur. Hn gildir um stjrnurnar, v a r eru svo langt burtu a r eru nnast punktar til a sj, hvort sem horft er beint ea me sjnauka. En ef vi beinum sjnaukanum a einhverju sem tekur yfir nokkurt svi himninum, t.d. geimoku ea slinni, verur anna upp teningnum. essu tilviki snist yfirbori sem horft er ekki vitund bjartara gegnum sjnauka en a gerir me berum augum, og getur meira a segja snst daufara egar svo ber undir. etta kann einhverjum a finnast undarlegt, sem hefur beint sjnauka a slinni og bori bla a augnglerinu; birtan sem fellur blai er geysimikil og eim mun meiri sem sjnaukinn er flugri. Me stjrnusjnauka er auvelt a kveikja blai ennan htt, og ess eru dmi a stjrnufringar hafi nota sjnauka og slargeislana til a hita sr kaffi.

Hvernig getur a veri rtt, a slin snist ekki bjartari sjnauka en n hans? Skringin er s, a birtan eins og auga greinir hana fer senn eftir ljsflinu flatareiningu og rmhornseiningu. Slin snist a vsu strri egar horft er sjnaukann, en yfirbor hennar snist ekki bjartara en ur. Hi sama myndi gilda ef vi kmumst nr slinni svo a hn sndist jafnstr og myndin sjnaukanum. Slin myndi n yfir strri flt af himinhvelfingunni, en hver flatareining yri samt sem ur jafnbjrt og ur. Sama er a segja ef horft er heian himin sjnauka, hann snist ekki vitund bjartari en egar horft er me berum augum. etta skrir hvers vegna auveldara er a sj stjrnur a degi til ef sjnauki er notaur: Stjrnurnar snast bjartari, en birta himinsins eykst ekki a sama skapi.

Ef horft er slina me berum augum n nokkurrar hlfar, verur mynd hennar nethimnu augans svo bjrt a hitinn getur valdi brunaskemmd nethimnunni skmmum tma. Ef sjnauki er notaur, verur mynd slar nethimnunni strri og brunaskemmdin strri ess vegna, en myndin er sjlfu sr ekki bjartari ef jafn strir fletir eru bornir saman.
Hitt er svo anna ml, a a er ekki nethimnan ein sem er httu. egar horft er sjnauka er auga venjulega haft sem nst eim sta ar sem geislaknippi sjnaukans er rengst, vi svonefndan ljshls. egar ljsgeislarnir koma t r sjnaukanum mynda eir keilu sem rengist fyrst, en vkkar svo aftur (sj mynd).
 

Myndin snir geislagang sjnauka. Rauu lnurnar tkna ljs fr fjarlgum hlut. Mynd af essum hlut verur til brennifleti vifangs-glersins (myndfletinum). Athugandinn skoar svo essa mynd me augnglerinu. Blu og grnu lnurnar sna ystu mrk ess ljss sem kemst gegnum sjnaukann. ar sem geislaknippi er rengst, ljshlsinum, auga athugandans a vera.

Hversu mjtt geislaknippi verur ljshlsinum fer eftir vermli sjnaukans (linsu ea spegils) og stkkuninni sem notu er. Formlan er einfaldlega essi: verml ljshlsins er jafnt D/s ar sem D er verml sjnaukans og s stkkunin sem hann gefur me vikomandi augngleri. Ljsfli hverja flatareiningu verur v hlutfalli vi D2/d2 = s2. Ef stkkunin er t.d. 100 fld verur ljsfli flatareiningu 10000 fld. a er v engin fura tt eitthva hitni aftan vi kkinn. Ef auga er ar, hleypir ytri hluti ess a vsu mestu af ljsinu gegn, en dlti stvast og getur v hita auga. Hornhimna augans og augasteinninn geta v veri verulegri httu slkum sta.

Hva nethimnuna snertir, olir hn ekki a hitna meira en 60 n ess a varanlegar skemmdir komi fram. essi hitun verur ef orkan sem nethimnuna fellur er meiri en 30 kW fermetrann nokkra stund. Til samanburar gefur venjulegt slarljs 1,2 kw fermetrann hornrtt sl. Ef brennivdd augasteinsins er 2 cm verur mynd slar nethimnunni 0,2 mm verml, og ef ljsop augans er 2 mm er um tfalda samjppun ljsgeislans a ra, .e. 100 falda orkujppun, .e. vi fum 100 *1,2  = 120 kW/m2. etta er miklu meira en auga olir, og vi urfum a deyfa ljsi a.m.k. fjrfalt. Hr vega yngst hrif innraura geisla, en tali er a bltt og fjlubltt ljs geti einnig valdi skaa, svonefndum ljsefnafrilegum skaa, tt hitinn hkki ekki verulega, en s skai mun sjaldnast vera varanlegur.

Innrautt ljs er stundum kalla hitageislar af v a vi getum skynja a sem hita, tt auga greini etta ljs ekki. stan til a essi hluti slarljssins er hrifamikill vi a hita hluti er ekki s, a mest orka s ar falin, heldur hitt, a venjulegir hlutir gleypa meira af essum hluta litrfsins og breyta orkunni hita.

Venjulega er mnnum rlegt a horfa ekki beint slina sjnauka heldur lta mynd hennar falla hvtt spjald aftan vi sjnaukann. Margir vilja heldur geta horft beint gegnum sjnaukann. msar leiir eru a essu marki, t.d. er hgt a setja ljssu framan vi sjnaukann og mun a n algengast. Ljssan getur veri mlmha gler ea plast. Einnig m nota prisma milli vitkuglers og augnglers sem skiptir ljsinu annig a mest af v speglist til hliar og t, en aeins lti brot komist til augnglersins. Ljssu eins og t.d. dkkt gler tti aldrei a nota vi augngleri; hitinn getur auveldlega sprengt gleri og er sjn athugandans httu.

Hvaa r eru fyrir ann sem vill  fylgjast me slmyrkva ea reyna a sj slbletti me berum augum ea handsjnauka? ur fyrr notuu menn gjarna sta gler, en a er n tali varasamt. Einnig m nota rafsuugler ef a er ngilega dkkt. Margir hugamenn hafa freistast til a nota dkka ljsmyndafilmu. Mean svarthvtar filmur voru algengar var hgast a nota r.  r eru gt vrn ef r eru ngilega dkkar. N sjst svarthvtar filmur sjaldan, en litfilmur er va a f. Endar slkum filmum eru oft mtulega dkkir eftir framkllun til a horfa slina gegnum , og margir hafa brugi eim fyrir op handsjnauka, ar meal g sjlfur. Hr g vi filmur fyrir litskyggnur, ekki fyrir litmyndir pappr.

Fyrir nokkrum rum birtist grein eftir Ralph nokkurn Chou vi hsklann Waterloo Ontario, ar sem hann benti , a etta gti veri httuspil a nota litfilmur ennan htt. lkt svarthvtu filmunum hleypa litfilmurnar gegnum sig snilegu, innrauu ljsi, og r eru nnast gegnsjar fyrir ljsi sem hefur lengri bylgjulengd en 900 nanmetrar. etta ljs er ngilega sterkt til a valda skaa samkvmt treikningum greinarhfundar. tt g efist reyndar um a treikningarnir geti veri fyllilega rttir, ar sem g hef ekki ori var vi sjnskaa sjlfur, er sjlfsagt a hafa allan varann .

Mefylgjandi mynd snir hvernig dmigerar svarthvtar filmur annars vegar og litfilmur hins vegar bregast vi ljsi af mismunandi lit (bylgjulengd), .e. hve mikill hluti af ljsinu kemst gegn. Snilegt ljs hefur bylgjulengdina 400-700 nanmetra ea ar um bil (sj nnar sar).


ma 1959, egar g starfai vi stjrnuturn Lundnahskla tkst mr a finna Plt sjnauka. Aferin sem g notai var essi: Fyrst tk g ljsmyndir me nokkurra daga millibili me 60 cm linsusjnauka og fann Plt myndunum. ar sem essi sjnauki var eingngu tbinn fyrir myndatkur, var g a nota minni sjnauka (45 cm) til a leita Plt uppi, en studdist vi myndirnar. Plt var nlgt 14. birtustigi, og hann tti v a vera auvelt skotmark fyrir sjnauka af essari str. Svo reyndist ekki vera vegna ess hve margar stjrnur eru svipuum birtuflokki um allan himinn, en etta tkst a lokum. g tlai a sna forstumanni stjrnustvarinnar, prfessor C. W. Allen, reikistjrnuna, en honum tkst ekki a koma auga hana. a olli honum miklum vonbrigum og mr lka. etta var fyrsta sinn sem g geri mr grein fyrir, hvaa hrif aldurinn gti haft sjnina, tt vikomandi hefi a sem kalla mtti fullkomlega elilega sjn.

Prfessor Allen var ekki gamall maur egar etta gerist, tt mr fyndist auvita , a hann vri nokku vi aldur. g geri a a gamni mnu fyrir nokkru a fletta v upp, hva hann hefi veri gamall egar etta gerist. g komst a v a hann hefi veri 55 ra. Fyrir mig var etta heldur notaleg niurstaa, v a sjlfur er g kominn ennan sama aldur n. Merkir a a g myndi ekki sj Plt n vi smu kringumstur? Svo m vel vera, tt vissulega g eigi erfitt me a stta mig vi tilhugsun.

Aldur hefur hrif sjnina fleiri en einn veg. fyrsta lagi verur augasteinninn smm saman gegnsrri me aldrinum. Breytingin nemur um 1% ri hverju a jafnai. Augasteinninn gulnar rlti og hleypir minna af blu ljsi gegn. Sumir telja a tfjlubltt ljs flti essari run, og v s rtt a forast a sem mest, t.d. me v a nota slgleraugu mikilli birtu. Flest slgleraugu stva tfjlubltt ljs a mestu leyti. tfjlubltt ljs hefur einnig veri bendla vi augnskaa, .e. sk augum ea starblindu, en s kenning er snnu.

nnur breyting me aldri er s, a str ljsopsins auganu minnkar. Vi a minnkar ljsnmi augans a sjlfsgu. Vi 20 ra aldur er verml ljsopsins um 8 mm egar a er fyllilega opi, en flki um ttrtt er vermli stundum aeins 2 mm, ea 1/4 ess sem ur var. arna munar miklu, v a ljsfli minnkar 4*4 = 16-falt. Saman hafa essir ttir v gfurleg hrif, tt einstaklingar taki ekki alltaf eftir v vi venjulegar astur. v m reikna me a maur yfir ttrtt sji ekki nrri eins daufar stjrnur og s sem yngri er. Munurinn gti hglega numi 3 birtustigum, en g hef ekki s kannanir essu.

Fleira getur haft hrif nmni augans en aldurinn. Reykingar og neysla vmuefna, bi fengis og sterkari efna, draga einnig r nmni um stundarsakir, aallega me v a sjaldri dregst saman, en hrifin eru breytileg eftir einstaklingum. Hj sumum geta au veri mjg veruleg, annig a a hafi t.d. hrif hfni eirra til a aka bifrei myrkri. Minnka srefni, t.d. hfjllum, dregur r nmninni. Ltill blsykur hefur smu hrif: svangur maur sr verr myrki en s sem saddur er. g hef ekki s tlur um a, hve miklu munar arna. Skortur A-vtamni getur einning haft umtalsver hrif.

auganu eru, eins og flestir vita, tvenns konar ljsnemar, stafir og keilur. Keilurnar eru flestar migrf nethimnunnar; r gefa skarpasta sjn og eru dagnemar augans. Stafirnir eru utan mijunnar. eir greina myndina ekki eins skrt, en eru miklu ljsnmari. eir eru nturnemar augans. stfunum myndast litarefni (hormn), svokallaur sjnpurpuri (rhodopsin), sem rvar ljsnmnina egar ljs er mjg dauft. Vi meiri birtu eyist etta litarefni tmabundi, en a myndast aftur smm saman myrkri, sem skrir hvers vegna augun urfa tma til a alagast myrkrinu. Keilurnar nota aftur mti litarefni til a verjast ofbirtu og alagast henni.

Hver keila fyrir sig er tengd vi taugakerfi og skrir a upplausnarhfni keilanna. Stafirnir eru hins vegar tengdir margir knippi vi taugakerfi; a skrir minni upplausn en meiri nmni. Allir stjrnuathugunarmenn ekkja, hvernig unnt er a sj daufa stjrnu betur ef sjninni er beint til hliar fr stjrnunni annig a maur sji stjrnuna t undan sr, ef svo mtti segja. fellur ljsi stafina auganu fremur en keilurnar.

Ef auga hefur veri birtu, arf talsveran tma til a nmnin ni hmarki. Venjulega er tali a a.m.k. tuttugu mntur urfi til essa, en nkvmari athuganir hafa snt a um 40 mntur arf til fullkominnar algunar. a eru stafirnir auganu sem urfa ennan tma; keilurnar eru aeins 10 mntur a alaga sig. Skammtma lsing auga hefur minni hrif en langvarandi lsing.

 

Samanburur algunartma keilna og stafa

Slarljs a degi til hefur hrif stafi nethimnunnar, og essi hrif geta vara nokkra slarhringa. Nmni augans er v a jafnai minni a sumri til en a vetri. eir sem stunda stjrnuskoun vita a rautt ljs truflar auga minna en hvtt ljs og nota v gjarnan rautt ljs ef eir urfa a brega upp ljsi mean athugunum stendur.

Ef sama myndin fellur lengi nethimnu augans n hreyfingar, dofnar myndin og auga httir a greina hana. ess vegna er auga sfelldu flkti, um 10 sinnum sekndu, n ess a maur veri var vi a. eir sem fst vi stjrnuskoun ekkja a af reynslunni, a ef lengi er stara sama sta, dofnar myndin. Ri er a hreyfa auga aeins til, ea hvla a augnablik.

Keilurnar auganu eru um 6 milljn og stafirnir um 120 milljn talsins. etta eru har tlur ef bori er saman vi einingarnar eim ljsnmu rafeindaflgum sem n eru a taka vi af ljsmyndafilmum stjrnufri. Venjuleg CCD-ksilflaga, ea ljsflaga, sem stjrnufringar nota, og er rmlega cm hvorn veg, hefur 800*800 = 640 sund myndeiningar (dla). r alstrstu, sem eru 6 cm hvorn veg, hafa 2040*2048 = 4 milljn einingar. [San etta var rita hefur tkninni fleygt fram, og me v a sameina fjlmargar flgur hafa menn n dlafjlda sem svipar til ljsnemafjlda augans]


ttleiki stafa og keilna auganu eftir fjarlg fr migrf

er athyglisvert a auga getur greint og starfa mjg misbjrtu ljsi, annig a sterkasta ljsi er 1014 .e. 100 milljn milljn sinnum bjartara en a daufasta sem auga nemur. Upplausnarhfni augans er lka merkileg. Venjulega er tali a mannsauga geti greint sundur tvo bletti ef fjarlgin milli eirra er 1 bogamnta. etta svarar til hornsins sem tukrnupeningur nr yfir, s r 100 m fjarlg. auganu svarar etta aftur til ess a greint s milli ljspunkta sem eru 1/200 r millimetra hvor fr rum nethimnunni. Fjarlgin milli stafa nethimnunni er um a bil helmingi minni en etta, .e. hlf bogamnta og verml hvers stafs um a bil 1/5 r bogamntu. Keilurnar eru helmingi breiari og miklu strjlli.
Einnar bogamntu skerpa er venjulega tali algjrt hmark. Oft er reikna me 2 bogamntum ea meiru. Fyrir sjnauka er oft notu formlan R = 14 bogasekndur/verml sjnauka cm.

Sumir virast hafa meira ljsnmi og augnskerpu en arir, n tillits til aldurs ea annarra ekktra atria. Sem dmi er sg s saga a sveitakona hafi spurt prestinn sinn hvaa bjarta stjarna a vri sem hefi handfng, og tti ar vi reikistjrnuna Satrnus. essi saga a vera snn, en trleg er hn. verml Satrnusar egar hringarnir eru mereiknair er aeins 0,7 bogamntur, og v lklegt a nokkur geti greint hringana me berum augum. verml Jpters s fr jru er heldur meira en etta, og Venus nr einni bogamntu verml egar hn er nst jru. Tungl Jpters tstu eru fr 2 upp 10 bogamntur fr reikistjrnunni og ttu v a sjst agreind fr henni, ef ekki kmi til hin mikla birta Jpters. er haft fyrir satt, a menn hafi greint ystu tunglin, og m a heita dmi um afbura sjn.

verml slar er um hlf gra, ea um 30 bogamntur. Jrin er 109 sinnum minni a vermli. Slblettur str vi jrina er v aeins 0,3 bogamntur verml og snlilegur berum augum. En blettir eru oft miklu strri en etta, allt upp 15 verml jarar eir allra strstu, og n v yfir 4-5 bogamntur og sjst greinilega me berum augum.

Keilurnar mannsauganu eru nmastar fyrir gulgrnu ljsi (560 nanmetra bylgjulengd) en stafirnir fyrir blgrnu ljsi (510 nm). myrkri frist hmarksljsnmni augans v lti eitt til, en er enn grna hluta litrfsins. a m heita einstk tilviljun a aallitur norurljsanna er grnn, nlgt 560 nm, og ess vegna sjum vi au betur en vi annars myndum gera. Hins ber a gta, a stafirnir auganu geta ekki agreint liti, og ess vegna sjum vi ekki liti mjg daufu ljsi, eins og t.d. daufum norurljsum. bjrtum norurljsum sjum vi hins vegar litina greinilega. Stafirnir hafa takmarkaa nmni fyrir rauu ljsi, og v sjst raulitir hlutir verr myrkri. a eru v ekki aeins ljsmyndafilmur sem gefa skakka mynd af litum daufu ljsi; fyrir auganu breytast litirnir lka egar ljsi dofnar. Ljsskyn keilnanna nr fr u..b. 410-720 nm, en ljsskyn stafanna fr 370 nm til 660 nm ( sj mynd).



Eins og ur var sagt breytist str ljsopsins auganu me aldrinum. etta hefur hrif a hvernig sjnauki ntist til stjrnuathugana. Ef augngler er vali annig a verml ljshlsins s jafnt vermli ljsops augans, fst best nting r sjnaukanum. Slkt augngler er sagt gefa "normal" stkkun ea mlstkkun. Ef minni stkkun er notu, fer hluti af ljsinu til spillis, og myndin verur daufari. Hn verur lka skrari, v a skerpan ntist ekki til fulls. Ef meiri stkkun er notu fer a vsu ekkert ljs til spillis, en ljskeilan fyllir ekki lengur t ljsop augans og myndin dofnar, srstaklega ef vi erum a horfa eitthva sem tekur yfir svi himninum, en er ekki bara punktur eins og fastastjrnurnar. Mlstkkunin er v besta stkkunin ef vi viljum f sem mesta birtu hverja flatareiningu ess svis sem horft er . Hn er einnig minnsta stkkun sem ntir skerpu sjnaukans til fulls.
 
Mlstkkunin fer bi eftir str sjnaukans og str ljsops augans, sem aftur er h aldri athugandans. Tkum dmi. Spegilsjnauki af algengri str er 20 cm verml. Ef eigandinn er ungur maur, m gera r fyrir a ljsop augum hans su 8 mm verml, .e. 25 sinnum minni en verml sjnaukans. er mlstkkunin fyrir ennan mann 25. En ef ldungur me 2 mm ljsop tlai a nota sjnaukann, yri mlstkkunin fyrir hann 4 sinnum meiri, .e. 100. etta merkir auvita ekki a ldungurinn sji betur en ungi maurinn me 100 sinnum stkkun. Hins vegar getur gamli maurinn ekki ntt sr minni stkkun sama htt og yngri maurinn til ess a f bjartari mynd, v a myndin verur bi daufari og skrari.

Mesta gagnleg stkkun er s sem gefur auganu fri a nta skerpu sjnaukans til hins trasta, annig auga agreini alla punkta sem sjnaukinn getur greint a. Ef meiri stkkun er notu verur myndin a vsu strri, en auga agreinir ekki fleiri punkta. Hr er ekki tmi til a fara nnar t a hvernig essi stkkun er reiknu. Niurstaan er s, a mesta gagnleg stkkun jafngildi um a bil tfldu vermli sjnaukans sentimetrum. Fyrir 20 cm sjnauka yri mesta gagnleg stkkun v 200. etta er ekki nkvm niurstaa, og sumir nefna hrri tlur, jafnvel tvfalt hrri. Vi sjum, a mesta stkkun sem gagn er a er miklu meiri en mlstkkunin. Oft er sagt fribkum, a mesta stkkun s um 6 sinnum meiri en mlstkkunin, en eins og sj m af v sem fyrr er sagt, fer hlutfalli m.a. eftir aldri athugandans.

Maur sem arf a nota gleraugu getur sleppt a nota au vi sjnauka ef aeins er um nrsni ea fjrsni a ra. Sjnskekkja krefst ess hins vegar a gleraugu su notu. a getur valdi erfileikum, og augljslega tapast ljs og speglanir aukast. Linsur eru arna mun betri en gleraugu, en r eru ekki gallalausar. r urfa a vera hreinar og rispaaar. sumum tilvikum geta linsur valdi v a hornhimnan fr ekki ngt srefni og verur hn ekki eins gegns.
 
Starblinda veldur v a augasteinninn verur gegnsr. egar essi sjkdmur er byrjunarstigi, vera menn ef til vill ekki varir vi hann a degi til, en vi athuganir me sjnauka koma ljs alls konar speglanir og draugamyndir. Agerir vi starblindu geta fali a sr a augasteinninn s fjarlgur og linsa sett stainn. Venjulega eykst gegnsi augans fyrir blu ljsi, en verur jafnframt a gta ess betur a hlfa auganu vi tfjlublu ljsi sem getur valdi skaa.


Einfld mynd af auga


Litum stjarna er oft fjlglega lst bkum. Lsingarnar geta veri bsna skldlegar. Margar eru fengnar r frgri bk, "Celestial Objects for Common Telescopes", eftir Thomas William Webb, sem t kom ri 1859, en lsingar litum stjarna er lka a finna rum sgildum ritum eins og "Star Names" eftir Richard Hinckley Allen (1899). Sem dmi er sagt a stjrnur su rsrauar, lillarauar, flgular, brnleitar, rbnlitaar, tpasgular, gylltar, eldrauar, safrblar, appelsnugular, grnhvtar, smaraggrnar, himinblar, perluhvtar, purpuralitaar o.s.frv.

Ptlemeus lsti Arktrusi sem gullinrauri stjrnu. Srus er oftast talin hvt, en Ptlemeus sagi hana rauleita, og er a kaptuli t af fyrir sig. raun eru litirnir alls ekki sterkir eins og stjrnuskounarmenn vita. Srstaklega eru litirnir skrir hinum heitari stjrnum, sem eru blleitar, en kaldari stjrnur (rauleitari) sna hreinni liti.

Hvernig er slin litinn? Gulleit, segja margir, en nr mun a segja a hn s skjannahvt, og spurning hvort a s ekki rttasta skilgreiningin hvtum lit. Hva um tungli? Er a hvtt, ea ofurlti gulleitt? himninum skortir samanbur, en raun rttri er tungli skugrtt, eins og tunglfarar geta bori vitni um. Tungli er trlega dkkt; a endurkastar aeins 11% af v ljsi sem a fellur. Tunglfarar sem tku hnefafylli af ryki yfirbori tunglsins, sgu a a liti t eins og svrt aska. fyrstu Msebk segir a Gu hafi sett tungli himininn til a lsa jrina a nttu til. Hann hefur ekki vali srlega gott efni til endurskins, en kannski hefur a veri me rum gert, a.m.k. held g a stjrnuskounarmnnum finnist tungli alveg ngu bjart.
 
Ntma myndir af reikistjrnum og geimokum sna sterka liti sem eru fjarri raunveruleikanum en eru dregnir fram til a leggja herslu hina og essa drtti ea srkenni, sem hugi vsindamanna beinist a. lklegt er a vanir stjrnuskounarmenn lti slkt blekkja sig, en etta kann a vekja vntingar hj rum, sem vera fyrir vonbrigum ef eir komast einhvers staar sjnauka. Jafnvel litmyndir sem teknar eru af himinfyribrum n ess a reynt s a skerpa einstaka liti, gefa venjulega alranga mynd af litunum, v a filmurnar eru miaar vi a gefa rtta liti vi arar kringumstur, .e. miklu bjartara ljs.
 
a er helst egar hgt er a bera saman nlgar stjrnur, sem litamunur verur berandi. Gott dmi er tvstirni Albireo ar sem saman fara gul stjarna og bl, sumir segja reyndar gul og grn. Jafnvel reikistjrnurnar sna mismundandi blbrigi egar r sjst saman sjnauka. eir sem hafa s tungli skyggja reikistjrnu hafa vafalaust teki eftir berandi litarmun tunglinu og reikistjrnunni.

Til a f rtta hugmynd um liti, verur a gera nkvmar litrfsmlingar. Slkar mlingar sna a Merkrus er dkkgrr ea rlti brnleitur, svipaur og tungli. Venus er hvt v a vi sjum aallega skin yfir henni. Jrin, s utan r geimnum, er blleit vegna hafanna, en landsvin eru brnleit. Mars er ekki rauur heldur gulbrnn. Jpter er gulgrr. Tungl Jpters, , er gulleitt og sums staar gulgrnt. Hva sem myndum fr Voyager lur, er ar hvergi nokkurt svi sem er eins rautt og Mars. Satrnus hefur ljsan lit, en svipar til Jpters, ranus er flblr, Neptnus virist lkur honum, en er of daufur til a hgt s a sj litinn venjulegum sjnauka.

Hva um fastastjrnurnar? Elisfrilega eru litir stjarna skrir t fr yfirborshita eirra. Heitustu stjrnurnar eru blar ea blhvtar, r kaldari eru gulleitar og r kldustu gulrauar ea rauar, ea svo er venjulega sagt. etta eru samt talsverar kjur. rauninni eru flestar af hinum bjartari stjrnum hvtar ea blhvtar. Hinar svoklluu "rauu" stjrnur eru alls ekki rauar egar a er g heldur gulleitar, hsta lagi raugular ea appelsnugular. Jafnvel kldustu stjrnur, rauar dvergstjrnur litrfsflokki M8, hafa yfirborshita um 2800, en hlutur sem hitaur vri upp slkan hita myndi kallast hvtglandi. Rauglandi er hlutur varla fyrr en hann er kominn niur undir 1500 stig. Hins vegar munu stjrnufringar reianlega halda fram a tala um raua risa og rauar dvergstjrnur - a er hrifamikil lsing, en ekki skyldi taka hana bkstaflega.

.S. 1. 4. 2016

Forsa