Það ár sem við miðum við í daglegu lífi og venjulega telur 365 daga, heitir öðru nafni almanaksár. Lengd almanaksársins er sniðin  eftir náttúrlegri tímaeiningu, sem sé árstíðaárinu. Nú eru árstíðirnar tengdar göngu jarðar umhverfis sólina, en dagurinn miðast við snúning jarðar um möndul sinn. Þess er því ekki að vænta að neitt hentugt samband sé milli þessara tveggja tímaeininga, dagsins og árstíðaársins, enda kemur í ljós þegar lengd árstíðaársins er nákvæmlega mæld, að hún nemur ekki heilum dagafjölda, heldur reynist vera 365 dagar og einn fjórði úr degi. Það er að segja, tíminn sem líður frá hásumri til hásumars eða frá hávetri til hávetrar, er 365 dagar og einum fjórða betur. Það er því auðséð hvað gerast myndi ef reglan um hlaupár væri felld niður og öll almanaksár gerð jafnlöng, 365 dagar. Eftir fjögur ár hefðu allar árstíðir færst fram um einn dag í almanakinu; eftir hundrað ár næmi færslan næstum því mánuði, og eftir 700 ár næmi hún sex mánuðum, þannig að hásumar yrði í desember og hávetur í júní. Slíkt fyrirkomulag hafa menn ekki getað sætt sig við, og því hefur það ráð verið tekið að skjóta inn degi á fjögurra ára fresti til að samræma almanakið árstíðunum.

En skyldi það nú vera fullkomin leiðrétting að skjóta inn degi fjórða hvert ár? Ekki alveg, en þó lætur furðu nærri að svo sé. Þegar Júlíus Sesar kom skipulagi á tímatal Rómverja árið 46 f.Kr. og lagði þar með grundvöllinn að núgildandi tímatali, töldu fróðustu ráðgjafar hans að árstíðaárið hefði nákvæmlega 1/4 úr degi umfram 365 daga.  Fjögur árstíðaár myndu því vera nákvæmlega fjórum sinnum 365 dagar og einn dagur umfram, og þess vegna ákvað Sesar að hlaupár skyldi vera fjórða hvert ár. Það var ekki fyrr en eftir margar aldir að menn urðu þess almennt áskynja að þessi einfalda hlaupársregla myndi ekki vera alls kostar nægileg.Við vitum nú, að lengd árstíðaársins er örlítið breytileg, en að meðaltali er hún 365 dagar 5 stundir og 49 mínútur. Þessi umframtími, 5 stundir og 49 mínútur, er aðeins skemmri en 1/4 úr degi. Munurinn er 11 mínútur, og sú skekkja verður að einum degi á 130 árum, eða 10 dögum á 1300 árum. Hvenær þessarar skekkju varð fyrst vart er erfitt að fullyrða, en í ritum frá 13. öld má sjá að skekkjan var þá orðin umræðuefni meðal fræðimanna. Það dróst þó enn um hríð að nokkur leiðrétting yrði gerð, og raunar er ekki víst hvenær af því hefði orðið, ef kaþólska kirkjan hefði ekki séð sig knúða til að láta málið til sín taka. Til þess lágu þær orsakir sem nú skal greina.

Á kirkjuþingi sem haldið var í Nikeu í Litlu-Asíu árið 325 e.Kr. höfðu ýmsar mikilvægar ákvarðanir verið teknar um kristilegt helgihald. Þar á meðal hafði verið samþykkt að páskar skyldu haldnir á tilteknum degi eftir vorjafndægur, og því jafnframt slegið föstu að vorjafndægur bæri upp á 21. mars. En þegar komið var fram á 16. öld hafði almanaksárið færst til um 10 daga miðað við vorjafndægrin, svo að þau bar nú upp á 11. mars í stað þess 21. Prentlistin var þá komin til sögunnar, og með henni fengu menn í hendur almanök þar sem vorjafndægrin voru dagsett samkvæmt athugunum  stjörnufræðinga. Gátu menn þá séð svart á hvítu hve vorjafndægrin voru komin langt frá þeim degi, 21. mars, sem kirkjan miðaði páskana við, og með þeim aðrar hræranlegar hátíðir. Það var varla von að kirkjunnar menn gætu unað við slíkt til lengdar, og árið 1582 tók Gregoríus páfi 13. af skarið og gaf út tilskipun um nýtt tímatal.

Þetta tímatal fól í sér gagngerar endurbætur. Í fyrsta lagi lét Gregoríus fella 10 dagsetningar úr tímatalinu þetta ár, þannig að dagurinn eftir 4. október var kallaður 15. október. Við það urðu vorjafndægrin aftur 21. mars, eins og verið hafði þegar kirkjuþingið í Nikeu var háð. Því má skjóta hér inn, að hefði Gregoríus kosið að fella niður 20 dagsetningar í staðinn fyrir 10, hefðu vorjafndægrin orðið 31. mars. Um leið hefðu vetrarsólhvörf, þ.e. sá dagur þegar sól er lægst á lofti, flust til 1. janúar og nýtt ár því hafist með hækkandi sól. En svo rökrétt fyrirkomulag var því miður ekki valið, því að sjónarmið Gregoríusar og ráðgjafa hans voru allt önnur. Vorjafndægrin skyldu verða 21. mars. Og til þess að allt færi nú ekki úr skorðum á nýjan leik varð að gera lítilsháttar breytingu á hinni gömlu reglu um hlaupárin. Reglan sem fylgt hafði verið var einfaldlega sú að láta ár vera hlaupár ef talan 4 gekk upp í ártalinu. Með því fyrirkomulagi höfðu hlaupárin orðið aðeins of mörg. Nú þurfti að setja viðbótarreglu sem fækkaði hlaupárum um eitt fyrir hver 130 ár eða svo, eða sem svarar þremur hlaupárum á hverju 400 ára tímabili. Þetta var gert á þann hátt að láta strangari reglu gilda um aldamótaár, þannig að þau yrðu því aðeins hlaupár að talan 400 gengi upp í ártalinu. Með þessari ráðstöfun voru 3 af hverjum 4 aldamótaárum felld úr tölu hlaupára. Fyrsta aldamótaárið eftir tilskipun Gregoríusar var árið 1600. Það ártal er deilanlegt með 400 svo að árið varð hlaupár líkt og verið hefði samkvæmt eldri reglunni. Hin nýja hlaupársregla sagði því ekki til sín fyrr en um næstu aldamót, árið 1700, en það ár varð almennt ár samkvæmt tímatali Gregoríusar.

Nú fór því fjarri að tímatal Gregoríusar væri tekið upp samtímis í öllum löndum. Ollu því meðal annars sérskoðanir hinnar grísk-kaþólsku kirkju, svo og andspyrna mótmælenda gegn öllu því sem frá páfanum  var komið. Atvikin höguðu því svo, að árið 1700 var einmitt árið sem hið nýja tímatal, eða "nýi stíll" eins og það var kallað, var lögleitt á Íslandi. Var það gert í nóvembermánuði, en þá var of seint að gera árið að almennu ári, þar sem febrúarmánuður hafði þegar fengið sinn hlaupársdag samkvæmt gömlu reglunni ("gamla stíl"). Til þess að vega upp á móti þessu varð því að fella niður 11 dagsetningar í stað 10. Þetta var framkvæmt á þann hátt að dagurinn eftir 16. nóvember var kallaður 28. nóvember. Þeir Íslendingar sem afmæli áttu á tímabilinu 17. til 27. nóvember, hafa því misst af afmælisdeginum það árið.

Með hlaupársreglu nýja stíls varð meðallengd almanaksársins svo nærri lengd árstíðaársins að ekki munaði nema hálfri mínútu á ári. Þarf því 3000 ár til að skekkjan nemi einum degi (ef reiknað er með því að lengd árstíðaársins haldist óbreytt, sem ekki er alls kostar rétt). Munu víst fæstir hafa áhyggjur af slíku. Tillögur hafa að vísu komið fram, sem miða að því að minnka skekkjuna enn meir, en þær tillögur skulu ekki ræddar hér, enda vandamálið ekki sérlega aðkallandi næstu þúsund árin eða svo.

Núgildandi reglur um hlaupár fjórða hvert ár, eða þar um bil, miðast við það að leiðrétta misgengi almanaksárs og árstíðaárs jafnóðum og þetta misgengi nemur heilum degi. En við gætum líka haft þá aðferð að bíða þar til skekkjan er orðin að sjö dögum og skjóta þá inn heilli viku í einu, nokkurs konar hlaupársviku. Það er einmitt sú aðferð sem fróðum mönnum hugkvæmdist hér á Íslandi í lok landnámsaldar. Hið forníslenska tímatal, misseristalið, var fyrst og fremst viknatal; menn töldu tímann í vikum sumars og vikum vetrar. Í tveimur misserum voru 52 vikur, eða 364 dagar, svo að þar skakkaði meir en degi frá lengd árstíðaársins. Þegar menn sáu fram á nauðsyn þess að setja reglu um hlaupár til lagfæringar, var eðlilegt að þeir veldu þann kostinn að skjóta inn heilli viku í einu. Þessi hlaupársvika nefndist lagningarvika eða sumarauki, því að sumarmisserið var lengt um eina viku. Hvernig slík hlaupársregla er í framkvæmd geta menn enn séð í íslenska almanakinu þar sem misseristalið er sýnt jafnhliða hinu almenna dagatali.

Þá skulum við víkja aftur að annarri spurningu sem ég gat um í upphafi, hvers vegna hlaupársdeginum er bætt við febrúarmánuð. Flestir myndu líklega svara spurningunni á þá leið að febrúar sé stysti mánuður ársins og því sjálfsagt að bæta hlaupársdeginum við hann. Þetta svar er gott svo langt sem það nær. En þá er eftir að skýra hvers vegna febrúar er svona stuttur miðað við aðra mánuði. Til er saga um það að febrúar hafi áður haft 30 daga, en Júlíus Sesar og Ágústus keisari hafi hvor um sig stolið einum degi af mánuðinum og bætt við þá mánuði sem við þá voru kenndir, júlí og ágúst, til þess að þeir hefðu þar með 31 dag og stæðu ekki öðrum mánuðum að baki um dagafjölda. Sagan er skemmtileg, en fyrir henni er enginn fótur. Sannleikur málsins er sá, að alllöngu fyrir daga Sesars  höfðu Rómverjar talið árið byrja með marsmánuði en ekki janúar. Febrúar var því síðasti mánuður ársins og mun hafa sætt afgangi hvað dagafjölda snerti. Þegar Rómverjar þurftu að gera leiðréttingar á tímatalinu var hlaupársdögum bætt við febrúar, oftast  mörgum í senn, en án fastrar reglu. Þegar Sesar kom skipulagi á tímatalið og setti fasta reglu um hlaupársdag, voru Rómverjar að vísu búnir að taka upp 1. janúar sem löglegan nýársdag, en af gamalli hefð lét Sesar bæta hlaupársdeginum við febrúar, enda mun almenningur enn hafa litið á þann mánuð sem hinn síðasta í árinu. Síðan hefur venjan svo haldist fram á þennan dag.

Nú þegar febrúar fær 29 daga í stað 28 finnst okkur sjálfsagt að kalla síðasta daginn, þann 29., hlaupársdag. En ef við lítum í íslenska almanakið komumst við að raun um að heitið hlaupársdagur hefur ekki alltaf staðið við þennan dag. Það er ekki fyrr en árið 1968 að þessa dags  er yfirleitt getið sem hlaupársdags í almanakinu. Ef við athugum eldri almanök sjáum við að nafnið hlaupársdagur stendur ritað við 25. febrúar. Og í elstu almanökunum, frá árinu 1840 og allt fram til 1920, er 24. febrúar kallaður hlaupársdagur. Einhverjum finnst nú eflaust að þetta þurfi skýringar við. Og eins og fyrri daginn er skýringarinnar ekki skemmra að leita en í hinu forna tímatali Rómverja.

Hinn 23. febrúar ár hvert var haldin í Róm vorhátíðin Terminalia, sem í vitund manna markaði lok liðins árstíðaárs og upphaf hins nýja. Í hlaupárum varð föst venja að láta hlaupársdagana fylgja í kjölfar þessarar hátíðar. Þegar þar kom, að Sesar setti reglu sína um einn hlaupársdag fjórða hvert ár, var eðlilegt að það yrði næsti dagur eftir Terminalia. Þetta ber að skilja svo, að allar hátíðir og merkisdagar eftir Terminalia voru í hlaupárum flutt fram um einn vikudag. Þannig varð dagurinn 24. febrúar að hlaupársdegi.

Hin rómversk-kaþólska kirkja tók síðan upp þennan sama hlaupársdag í sínu kirkjulega tímatali, þannig að messur sem annars féllu á 24. til 28. febrúar, féllu í hlaupárum á 25. til  29. febrúar. Helsta messan sem þarna var um að ræða var Matthíasmessa, sem í almennum árum féll á 24. febrúar. Í hlaupárum var hún í flestum löndum flutt yfir á 25. febrúar. Í kaþólskum sið á Íslandi var þó gerð undantekning frá þessu, Matthíasmessa látin haldast 24. febrúar en 25. febrúar gerður að hlaupársdegi í staðinn. Svo virðist sem aðstandendum íslenska almanaksins hafi ekki verið kunnugt um þetta þegar útgáfa almanaksins hófst í Kaupmannahöfn árið 1837, og hafi þeir haft danska almanakið að fyrirmynd þegar þeir gerðu 24. febrúar að hlaupársdegi í almanakinu. Árið 1924 var þessu breytt og heitið hlaupársdagur sett við 25. febrúar að gömlum, íslenskum sið. En þá var þetta að mestu leyti fyrnt, því að um leið og hætt var að miða dagsetningar við messudaga, varð 29. febrúar hinn eiginlegi hlaupársdagur eftir þeirri merkingu sem í orðinu felst. Heitið hlaupársdagur skírskotar til þess að allar dagsetningar eftir þennan tilktekna dag hlaupa yfir þann vikudag sem þær myndu annars falla á. Segjum sem svo að árið sé ekki hlaupár og 1. mars falli á fimmtudag. Ef árið er gert að hlaupári, hleypur 1. mars yfir fimmtudaginn og lendir á föstudag. Sama er að segja um allar þær dagsetningar sem á eftir koma, að þær færast allar fram um einn vikudag.

Reglur um hlaupár og hlaupársdag eru nú komnar í svo fastar skorður að ólíklegt er að þeim verði breytt í náinni framtíð. Að vísu er ýmislegt í okkar tímatali svo ruglingslegt og óþjált að fyllsta ástæða væri til að endurskoða tímatalið í heild. En vaninn má sín svo mikils í þessum efnum að tillögur til úrbóta hafa aldrei fengið verulegan hljómgrunn.  29. febrúar verður því sjálfsagt hlaupársdagur enn um langa hríð.

 
Sett á vefsíðu 2. febrúar 2017